Restoran sahibindən ən çox eşitdiyim şikayət budur: “Yaxşı aşpaz, yaxşı garson tapa bilmirəm.”
Bu cümlə təkcə bir restoranın problemi deyil. Bu, bütün HoReCa sektorunun struktur problemidir. Çünki bazarda kadr var, amma sistemli hazırlanmış, ölçülə bilən, sertifikatlı və işə hazır kadr azdır.
Bir restoran işçi götürür, sıfırdan öyrədir, işçi gedir, keyfiyyət yenidən düşür. Bir otel yeni personal qəbul edir, yenidən eyni təlimi verir. Bir kafe barista yetişdirir, sonra həmin əməkdaş başqa yerə keçir. Nəticədə sahibkar davamlı olaraq eyni problemi yaşayır: kadr tapmaq, kadr yetişdirmək, kadr saxlamaq.
Bu problem yalnız maaşla, elanla və ya “tanış vasitəsilə işçi tapmaqla” həll olunmur. Çünki məsələ fərdi işçi problemi deyil — peşə təhsili sisteminin zəifliyidir.
Ona görə bu mövzu artıq bir restoranın yox, bir sektorun; bir sektorun yox, bir ölkənin məsələsidir.
1. Problem: təlimli və sertifikatlı kadr çatışmazlığı
Xidmət niyə dəyişkən olur?
Çünki aşpaz, ofisiant, barista, barmen, housekeeping əməkdaşı və resepsionist çox vaxt işə başlamazdan əvvəl sistemli peşə təlimindən keçmir. Bir çox halda gənc işə daxil olur və peşəni iş yerində öyrənməyə başlayır.
Bu isə üç ciddi nəticə yaradır:
- Sahibkar hər yeni işçiyə zaman və pul xərcləyir.
- Xidmət keyfiyyəti işçinin şəxsi bacarığından asılı qalır.
- Standartlaşma olmadığı üçün qonaq təcrübəsi dəyişkən olur.
Restoran və otel biznesində ən təhlükəli vəziyyət budur: keyfiyyətin sistemə yox, təsadüfə bağlı qalması.
Bir gün yaxşı xidmət, bir gün zəif xidmət; bir filialda yaxşı servis, digər filialda qarışıq əməliyyat; bir aşpazla stabil dad, o aşpaz gedəndə dağılan mətbəx sistemi.
Bu problemin kökü işçidə deyil. Kök problem, onu yetişdirən sistemin tam formalaşmamasındadır.
2. Türkiyə nümunəsi: “Meslek Lisesi Memleket Meselesi”
Türkiyədə bu mövzuya strateji yanaşan ən güclü nümunələrdən biri Koç Holdinqin başlatdığı “Meslek Lisesi Memleket Meselesi” proqramıdır.
2006-cı ildə Koç Holdinq, Türkiyə Milli Təhsil Nazirliyi və Vehbi Koç Vəqfi ilə birlikdə peşə təhsilini sadəcə təhsil layihəsi kimi yox, ölkənin iqtisadi gələcəyi üçün əsas məsələ kimi gündəmə gətirdi.
Bu modelin gücü yalnız verdiyi təqaüddə deyildi. Əsas güc onun sistem qurmasında idi:
- Peşə məktəbləri prosesə daxil edildi.
- Şirkətlər məktəblərlə əlaqələndirildi.
- Şagirdlərə təqaüd, mentorluq və staj imkanları yaradıldı.
- İş dünyası ilə təhsil sistemi arasında real körpü quruldu.
- Peşə təhsili “ikinci dərəcəli seçim” olmaqdan çıxarılaraq iqtisadi inkişafın vacib elementi kimi təqdim edildi.
Koç Holdinqin rəsmi məlumatına görə proqram 264 peşə məktəbini əhatə etdi və 8 mindən çox şagirdə dəstək verdi. Model zamanla “Məktəb–Müəssisə Əməkdaşlığı” yanaşması kimi formalaşdı.
Əsas mesaj sadə idi: Peşə məktəbi yalnız məktəbin məsələsi deyil. Sənayenin, dövlətin və cəmiyyətin ortaq məsələsidir.
3. Koç modelinin sirri nə idi?
Koç modelini uğurlu edən məsələ yalnız böyük şirkət adı deyildi. Model üç dayağın üzərində qurulmuşdu:
Dövlət
Dövlət məktəbi, təhsil infrastrukturu və rəsmi çərçivəni təmin edir.
Sənaye
Şirkətlər real iş mühitini, staj imkanını, mentorluğu və gələcək iş imkanlarını verir.
Vəqf və korporativ dəstək
Təqaüd, davamlılıq, layihə idarəçiliyi və sosial məsuliyyət tərəfi təmin olunur.
💡 Faydalı məlumat: Koç modelinin gücü dövlət, sənaye və korporativ dəstəyin eyni nəticəyə bağlanmasındadır. Bu tərəflər ayrı işləyəndə təsir məhdud qalır; birlikdə işləyəndə sadə kurs deyil, milli kadr hazırlığı sistemi yaranır.
Bu model Azərbaycan üçün də çox qiymətlidir. Çünki bizim HoReCa və turizm sektorunda problem eynidir: bazar böyüyür, restoranlar artır, otellər genişlənir, qastronomiya turizmi gündəmə gəlir, amma işə hazır kadr bazası eyni sürətlə böyümür.
4. Azərbaycan üçün fürsət: kadr məsələsini milli sistemə çevirmək
Azərbaycanda qastronomiya və turizm sahəsi son illərdə daha çox strateji əhəmiyyət qazanır. Regionların turizm potensialı, yerli mətbəxin tanıdılması, qastronomiya marşrutları, xidmət keyfiyyəti və beynəlxalq qonaq təcrübəsi artıq ölkə brendinin bir hissəsinə çevrilir.
Amma bu brendin arxasında insan dayanır.
Ən gözəl restoran konsepti, ən bahalı avadanlıq, ən yaxşı interyer belə zəif xidmətlə dəyərini itirir. Qonaq üçün marka yalnız loqo deyil; onu qarşılayan ofisiant, yeməyi hazırlayan aşpaz, qəhvəni təqdim edən barista, otağı hazırlayan housekeeping əməkdaşı və ilk təəssüratı yaradan resepsionistdir.
Bu səbəbdən Azərbaycanın turizm və qastronomiya hədəfləri üçün kadr hazırlığı artıq ikinci dərəcəli məsələ deyil. Bu, sektorun böyüməsi üçün əsas infrastruktur məsələsidir.
Bu nöqtədə TİKA dəstəyi ilə qurulan Turan Qastro Turizm Akademiyası — TQTA — Azərbaycan üçün real və tətbiq edilə bilən model kimi önə çıxır.
5. TQTA: Koç modelinin Azərbaycan üçün praktik tərcüməsi
Turan Qastro Turizm Akademiyası Sumqayıtda qurulmuş müasir qastronomiya və turizm təhsil mərkəzidir. Akademiya TİKA-nın dəstəyi ilə yaradılmış təlim infrastrukturu və sektor tərəfdaşlıqları üzərində fəaliyyət göstərir.
Bu, sadəcə bir kurs mərkəzi deyil. Doğru idarə edildikdə TQTA Azərbaycan üçün “Məktəb–Sənaye Əməkdaşlığı Sumqayıt Modeli” ola bilər.
Modelin əsas məntiqi belədir:
- Tələbə peşəni yalnız nəzəriyyə ilə yox, real avadanlıq və praktiki mühitdə öyrənir.
- Sənaye müəssisələri tələbələr üçün staj və təcrübə sahəsi yaradır.
- Sahibkar hazır və sınaqdan keçmiş kadrla tanış olur.
- Gənc işsiz və ya peşə axtaran şəxs bazarın tələb etdiyi bacarıqları qazanır.
- Akademiya isə sektorla dövlət və iş dünyası arasında körpü rolunu oynayır.
Məqalənin davamı üzvlər üçündür. Tam oxu üçün daxil ol və ya üzv ol.