Yeni Dövlət Proqramı ilə bağlı xəbərlərin əksəriyyətində eyni başlıq var: "qida müəssisələrinin 80%-ində HACCP tətbiq olunacaq."
Sənədi tam incələdim. Bu başlıq doğrudur, amma tək başına yanlış təəssürat yaradır. Çünki HACCP ictimai iaşə üçün yeni gələn bir tələb deyil.
Əvvəlcə faktı dəqiqləşdirək
"Qida təhlükəsizliyi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu, maddə 19.3: qida subyektləri qida məhsullarının istehlak olunduğu ictimai iaşə və xidmət obyektlərində HACCP-a əsaslanan prosedurları tətbiq etməli və bu prinsiplərə əsaslanan qida təhlükəsizliyinə daxili nəzarət sisteminə malik olmalıdırlar.
Yəni öhdəlik artıq mövcuddur.
Onda Dövlət Proqramı nə gətirir? Bir cümlə ilə: ölçmə.
Təcrübəmə görə, tənzimləmədə ən böyük fərq qaydanın yazılması ilə onun ölçülməyə başlanması arasındadır. Yazılmış, amma ölçülməyən qayda zamanla formallaşır. Ölçülməyə başlayan qayda isə real əməliyyat məsələsinə çevrilir.
Proqram ölçməni necə qurur
Dörd tədbir birlikdə oxunmalıdır.
8.4.1 — metodiki tövsiyələr hazırlanır, təlimlər keçirilir, sonda 80% hədəfi ölçülür. Diqqət çəkən məqam 6.1.4.4 bəndindədir: orada "HACCP-ın düzgün tətbiq edilməməsi" ayrıca risk kimi göstərilir və bunun yoxlanılması nəzərdə tutulur. Yəni yalnız sənədin varlığı deyil, düzgün tətbiqi yoxlanacaq.
8.8.3 — AQTİS-də vahid izləmə altsistemi. İstehsaldan son istehlakçıya qədər hər mərhələ. Restoran bu zəncirin son halqasıdır.
8.8.1 — AQTA ilə Səhiyyə, İqtisadiyyat, Kənd Təsərrüfatı nazirlikləri və digər qurumlar arasında real vaxt rejimində məlumat mübadiləsi.
8.8.7 — AQTİS-də risklərin və potensial problemlərin təhlili üçün süni intellekt modeli (2027–2030).
Bunları yan-yana qoyanda mənim proqnozum belədir: yoxlama prioritetləri təsadüfi seçilməyəcək. Şikayət, zəhərlənmə halı və laborator nəticə müəssisənin risk profilinə daha sürətlə əks olunacaq. Məlumatı səliqəli olan daha seyrək, dağınıq olan daha tez-tez yoxlanacaq.
Qeyd: 80% hədəfinin hansı bazadan hesablanacağı sənəddə göstərilməyib. Reyestrdə 90 000 obyekt var. Bu, dəqiqləşdirilməli məsələdir.
Sistemin işlədiyini göstərən beş şey
Müşavir kimi bir çox müəssisədə eyni mənzərəni gördüm: HACCP qovluğu var, amma jurnallar boşdur. Yoxlanacaq olan budur.
Temperatur qeydləri — hər gün, boşluqsuz. Ən çox rast gəldiyim nöqsan həftəsonu boşluqlarıdır. Tədarükün qəbul qeydi — kimdən, nə vaxt, hansı temperaturda, hansı vəziyyətdə. Təmizlik cədvəli — imzalı və real. Düzəldici tədbir qeydi — problem yazılıb, həlli də yazılıb. Heç bir problemin qeyd olunmadığı jurnal inandırıcı deyil. Heyət təlimi — kim, nə vaxt, nəyi öyrənib.
Bunların hamısı kağızla da aparıla bilər. Amma rəqəmsal jurnal və avtomatik temperatur sensoru həm vaxt qazandırır, həm də gələcək AQTİS inteqrasiyası üçün hazır məlumat yaradır.
Tədarük sənədi artıq mühasibat işi deyil
İzləmə sistemi qurulduqda "bu məhsulu haradan aldınız" sualına sənədlə cavab verə bilməyən müəssisə çətin vəziyyətdə qalır.
Qaimə, baytarlıq sənədi, partiya nömrəsi və son istifadə tarixi — bunlar müəssisənin hüquqi müdafiəsidir. Ən zəif halqa sənədsiz tədarükçüdür.
Nə vaxt nə olacaq 2027–2028: metodiki tövsiyələr, təlimlər, pilot layihələr — hazırlıq dövrü 2029-dan sonra: ölçmə və hesabatlılıq 2031–2032: hədəflərin qiymətləndirilməsi
Nəzarət quruluşuna da diqqət yetirmək lazımdır: Sərəncama əsasən icraya nəzarəti AQTA aparır və ildə bir dəfə Prezidentə hesabat verir; monitorinq və qiymətləndirməni isə İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi həyata keçirir. Ölçülən bir proqramda rəqəmlər yuxarı gedir.
Yerinizdə olsam, 2027-ni gözləməzdim. Bu gün jurnalları açıb son bir həftəyə baxardım. Orada gördüyünüz mənzərə, 2029-da yoxlayıcının görəcəyi mənzərədir.
Sənəd sektora yeni bir yük gətirmir. Sistemli işləyən müəssisə ilə işləməyəni bir-birindən ayırır.