Franchise almaq istəyən sahibkarın qarşısına adətən üç əsas bədəl çıxır: ad haqqı, royalti və reklam bədəli.
Çox sahibkar bu rəqəmlərə ayrı-ayrı baxır: “Ad haqqı nə qədərdir?” “Royalti neçə faizdir?” “Reklam pulu varmı?”
Əsl sual isə başqadır: bu ödənişlərin qarşılığında işləyən sistem alırsan, yoxsa sadəcə markanın adını kirayə götürürsən?
Franchise modelində bədəl normaldır. Problem bədəl ödəməkdə deyil; problem qarşılığı olmayan, şəffaf izah edilməyən və müqavilədə tam görünməyən bədəldədir.
Bu yazı franchise ödənişlərini sahibkar gözü ilə deyil, investor gözü ilə oxumağa kömək edir.
- Ad haqqı — qapıdan giriş bileti deyil, sistemə giriş haqqıdır
Ad haqqı franchise sisteminə daxil olarkən bir dəfə ödənən məbləğdir. Bəzən “giriş bədəli”, “franchise fee” və ya “initial fee” kimi də göstərilir.
Bu məbləğ yalnız markanın lövhəsini asmaq üçün ödənməməlidir. Sağlam franchise modelində ad haqqının qarşılığında konkret paket olmalıdır:
ilkin təlim; açılış öncəsi dəstək; əməliyyat kitabçası; menyu və məhsul standartları; personal hazırlığı; lokasiya seçimi və açılış planı; sistem, proqram və hesabat strukturu; açılışdan sonrakı ilk nəzarət.
Yəni sahibkar ad yox, işləyən əməliyyat modeli almalıdır.
Əgər marka böyük ad haqqı istəyir, amma “nə daxildir?” sualına konkret cavab verə bilmirsə, bu artıq risk siqnalıdır.
DK baxışı
Ad haqqını tək rəqəm kimi yox, sistem transferinin qiyməti kimi oxumaq lazımdır. Bahalı ad haqqı pis deyil; qarşılığı olmayan ad haqqı pisdir.
- Royalti — davam edən tərəfdaşlıq haqqıdır
Royalti franchise alanın franchise verənə mütəmadi ödədiyi davamlı haqqdır. Adətən aylıq dövriyyənin müəyyən faizi kimi hesablanır.
Məsələn, restoran ayda 100.000 AZN dövriyyə edirsə və royalti 5%-dirsə, franchise alan 5.000 AZN royalti ödəyir.
Royalti nəyə görə ödənir?
marka gücünün qorunması; davamlı əməliyyat dəstəyi; məhsul və menyu yenilikləri; təlim və audit; texnologiya və sistem inkişafı; şəbəkənin böyüməsi; standartların qorunması.
Ən sağlam modeldə franchise verənin gəliri franchise alanın uğuru ilə bağlı olur. Yəni franchise alan böyüdükcə franchise verən də böyüyür.
Amma burada kritik fərq var: faizli royalti və sabit royalti.
Faizli royalti dövriyyəyə bağlıdır. Dövriyyə azalsa, ödəniş də azalır. Sabit royalti isə satışdan asılı olmayaraq eyni qalır. Bu model bəzi hallarda işləyə bilər, amma zəif lokasiya, mövsümi eniş və ya ilk ayların yüklü xərcləri zamanı franchise alanı sıxa bilər.
Müqavilədən əvvəl soruş
Royalti dövriyyədən hesablanır, yoxsa xalis mənfəətdən? Minimum royalti varmı? Zərər edilən aylarda da ödənirmi? Royaltiyə hansı xidmətlər daxildir? Franchise verən bu ödənişin qarşılığında hansı davamlı dəstəyi verir?
- Reklam bədəli — ortaq fond, yoxsa görünməyən xərc?
Reklam bədəli şəbəkənin ortaq marketinq xərcləri üçün toplanan fonddur. Adətən dövriyyənin kiçik faizi kimi hesablanır.
Bu fondun məntiqi doğrudur: tək bir sahibkarın edə bilməyəcəyi reklamı bütün şəbəkə birlikdə edir. Marka görünürlük qazanır, müştəri trafiki artır, kampaniyalar mərkəzdən idarə olunur.
Amma burada əsas məsələ şəffaflıqdır.
Yaxşı franchise verən reklam fondunun necə xərcləndiyini izah edir. Hansı kampaniyalar aparılıb, hansı kanallara pul ayrılıb, franchise alanların satışına necə təsir edib — bunlar ölçülməlidir.
Zəif modeldə isə reklam bədəli toplanır, amma hesabat verilmir. Franchise alan pul ödəyir, nəticəni görmür.
Düzgün sual
“Reklam bədəli neçə faizdir?” sualı yetərli deyil.
Düzgün sual budur: bu fond necə idarə olunur, kim qərar verir və hesabatı necə verilir?
Məqalənin davamı üzvlər üçündür. Tam oxu üçün daxil ol və ya üzv ol.
Michael H. Seid yanaşması
“Franchise dünyasında Michael H. Seid adı təsadüfi deyil. O, MSA Worldwide-un qurucusu, beynəlxalq franchise məsləhətçisi və “Franchising for Dummies” kitabının həmmüəlliflərindən biridir. Seid xəttinin əsas dərsi sadədir: franchise qərarı satış təqdimatına görə yox, sənəd, sistem və real franchisee təcrübəsinə görə verilməlidir. Başqa sözlə, franchisor sənə gözəl təqdimat göstərə bilər. Amma əsl həqiqət üç yerdə görünür: müqavilədə; maliyyə modelində; mövcud franchise alanların danışığında. Bir marka sənə “biz çox dəstək veririk” deyirsə, bunu cümlə kimi yox, sübut kimi istə: təlim planı, audit sistemi, açılış dəstəyi, reklam hesabatı, satınalma şərtləri, real franchisee nəticələri. Franchise alarkən məqsəd ən ucuz paketi tapmaq deyil. Məqsəd ödədiyin hər bədəl üçün ölçülə bilən qarşılıq almaqdır.”
DK AGENCY NOTU
Hüquqi qeyd: Bu yazı ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil. Konkret addımlar üçün patent vəkili və ya hüquqşünasa müraciət edin.